Faiz değişince ne olur?

Merkez bankası politika faizini değiştirdiğinde etkisi bir anda her yere yayılmaz; finansal sistem üzerinden, farklı hızlarda ve farklı güçte ilerler. Ekonomistler buna aktarım mekanizması der. Bu yazı mekanizmanın genel işleyişini anlatır; kişisel kararlar için tavsiye değildir.

İlk tepki: piyasa faizleri

Politika faizi bankaların merkez bankasından borçlandığı ya da orada para tuttuğu kısa vadeli faizdir. Bu yüzden ilk değişen, bankalar arası gecelik faiz ve kısa vadeli tahvil faizleridir; bunlar çoğu zaman karardan önce bile, beklentiyle birlikte hareket eder. Daha uzun vadeli faizler ise yalnızca bugünkü kararı değil, ilerideki kararlara dair beklentiyi, enflasyon beklentisini ve risk algısını da yansıtır.

Mevduat ve kredi faizleri

Bankalar hem mevduata ödedikleri hem de kredide aldıkları faizi zamanla politika faizine ve piyasa faizlerine göre ayarlar. Bu ayar genellikle gecikmeli ve tam olmayabilir: rekabet, bankanın fon ihtiyacı, kredinin riski ve düzenlemeler de fiyatı belirler. Faiz artışında kredi faizleri çoğu zaman mevduat faizlerinden daha hızlı yükselir; indirimde ise tersi görülebilir.

• Değişken faizli krediler (faizi belirli aralıklarla piyasa faizine göre güncellenenler) yeni düzeye görece hızlı uyum sağlar.
• Sabit faizli mevcut krediler sözleşme süresince etkilenmez; değişiklik yeni kullanılan kredilerde görülür.
• Vadeli mevduat için yeni faiz, mevcut vade dolup yeniden açıldığında geçerli olur.
• Kredi kartı ve tüketici kredisi gibi ürünlerde yasal üst sınırlar ya da kurallar varsa aktarım bunlarla da sınırlanabilir.

Kur

Bir ülkenin faizleri diğerlerine göre yükselirse o ülkenin varlıkları yatırımcı için daha getirili hâle gelir; bu, sermaye girişini ve paranın değerini destekleyebilir. Faiz indirimi ya da beklenenden gevşek bir karar tersi yönde baskı yaratabilir. Ama kur yalnızca faize bağlı değildir: risk algısı, enflasyon, cari denge, küresel koşullar ve politikaya duyulan güven de belirleyicidir. Bu yüzden faiz ile kur arasında mekanik bir kural yoktur; aynı karar farklı zamanlarda farklı tepki görebilir.

Tahviller ve hisseler

Tahvil fiyatları faizle ters yönde hareket eder: piyasa faizleri yükselince elde tutulan düşük kuponlu tahvillerin fiyatı düşer, faizler inince yükselir. Hisse senetlerinde etki iki yönlüdür: daha yüksek faiz gelecekteki kazançların bugünkü değerini azaltabilir ve borçlanmayı pahalılaştırabilir; ama faiz artışı ekonominin güçlü olmasından kaynaklanıyorsa şirket kârları da artıyor olabilir.

Harcama, büyüme ve enflasyon — gecikmeli

Faiz yükselince borçlanmak pahalılaşır, tasarruf etmek daha çekici olur; hane halkı ve şirketler harcamayı ve yatırımı erteleyebilir. Talep yavaşladıkça fiyat artışlarının da yavaşlaması beklenir. Faiz indirimi ise tersi yönde çalışır. Bu etkiler uzun ve değişken gecikmelerle ortaya çıkar: sıkça bir ila iki yıllık bir süreden söz edilir, ama süre ülkeden ülkeye ve dönemden döneme değişir. Bu yüzden merkez bankaları bugünkü enflasyona değil, birkaç çeyrek sonrasına bakarak karar vermeye çalışır.

Beklentiler ve güvenilirlik

Faiz yalnızca bugünkü düzeyiyle değil, gelecekte nasıl değişeceğine dair beklentiyle de etkili olur. Piyasalar bir artırımı ya da indirimi önceden fiyatladıysa karar günü fiyatlar az hareket eder; asıl etki karar beklentiden saparsa görülür. Merkez bankasının enflasyon hedefine ulaşacağına güven varsa ücret ve fiyat belirleyenler de buna göre davranır; bu da politikanın işini kolaylaştırır.

Türkiye için birkaç not

Türkiye'de politika faizi tek araç değildir: TCMB zorunlu karşılıklar, likidite yönetimi ve makroihtiyati tedbirler gibi araçlarla da kredi ve mevduat koşullarını etkiler. Bu yüzden piyasadaki fonlama maliyeti zaman zaman politika faizinden ayrışabilir. Enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde faizin düzeyi kadar enflasyona göre konumu da önemlidir; buna reel faiz denir ve ayrı bir yazıda anlatılıyor.

Kararların beklentiyle nasıl karşılaştığını kararlar sayfasında, bir kararı okurken nelere bakılacağını faiz kararı nasıl okunur yazısında bulabilirsiniz.