Reel faiz nedir?

Bir faiz oranı, paranın ne kadar artacağını söyler; o parayla ne alınabileceğini söylemez. Reel faiz, faizin enflasyondan arta kalan kısmıdır: satın alma gücünün artıp artmadığını ve ne kadar değiştiğini gösterir.

Nominal faiz ve reel faiz

Sözleşmede yazan ya da merkez bankasının açıkladığı faize nominal faiz denir; para miktarındaki artışı ölçer. Reel faiz ise bu artışı fiyatlardaki artışla karşılaştırır, yani satın alma gücündeki değişimi ölçer.

Varsayımsal bir örnek: yıllık %40 faizle 100 lira, yıl sonunda 140 lira olur. Aynı yıl fiyatlar %30 arttıysa, başta 100 lira olan bir sepet yıl sonunda 130 liraya çıkar. Para %40 çoğalmıştır, ama satın alma gücü çok daha az artmıştır.

Nasıl hesaplanır?

Yaygın kestirme yol basit fark yöntemidir: nominal faizden enflasyon çıkarılır. Örnekte bu, 40 − 30 = 10 yüzde puan eder. Hızlı ve sezgiseldir, ama yaklaşık bir sonuçtur.

Kesin hesap Fisher denklemi ile yapılır: reel faiz = (1 + nominal faiz) ÷ (1 + enflasyon) − 1. Oranlar ondalık olarak yazılır (%40 için 0,40). Örnekte 1,40 ÷ 1,30 − 1 ≈ 0,077, yani reel faiz yaklaşık %7,7'dir: yıl sonundaki 140 lira, artık 130 lira olan sepetten yaklaşık 1,077 tane alır.

Faiz ve enflasyon düşükken iki yol neredeyse aynı sonucu verir: %3 faiz ve %2 enflasyonda basit fark 1 puan, kesin sonuç 1,03 ÷ 1,02 − 1, yani yaklaşık %0,98'dir. İkisi yükseldikçe aradaki fark açılır.

Geçmiş enflasyon mu, beklenen enflasyon mu?

Hesapta hangi enflasyonun kullanıldığı da sonucu değiştirir. İki yaygın yaklaşım var:

Geriye dönük (ex post) reel faiz

Gerçekleşmiş enflasyonla, çoğunlukla son açıklanan yıllık enflasyonla hesaplanır. Rakam bellidir ve herkes için aynıdır; ama geçmiş 12 ayı anlatır.

İleriye dönük (ex ante) reel faiz

Önümüzdeki dönem için beklenen enflasyonla hesaplanır. Beklenti doğrudan gözlenemez; anketlerden ya da enflasyona endeksli tahvillerin fiyatlarından tahmin edilir, bu yüzden sonuç kaynağa göre değişir.

Bugün açılan bir mevduat ya da çekilen bir kredi gelecekte geri ödenir; o paranın değerini aradaki dönemde gerçekleşecek enflasyon belirler. Para politikası da ekonomiyi gecikmeyle etkiler. Bu yüzden politika yapıcılar, para politikasının ne kadar sıkı olduğunu değerlendirirken çoğu zaman ileriye dönük reel faize bakar.

İki ölçü, enflasyon hızla değişirken birbirinden ayrılır. Enflasyon düşerken beklenen enflasyon genellikle geçmiş 12 ayınkinden düşüktür; bu durumda ileriye dönük reel faiz, geriye dönük olandan yüksek çıkar. Enflasyon yükselirken çoğu zaman tersi olur.

Negatif ve pozitif reel faiz

Reel faiz pozitif olduğunda faiz enflasyonun üzerindedir: o faizle değerlendirilen paranın satın alma gücü artar, borç alan da aldığından fazla satın alma gücünü geri öder. Negatif olduğunda durum tersine döner: hesaptaki tutar artsa bile aynı parayla daha az şey alınır, borcun gerçek yükü ise zamanla erir.

Bu yüzden pozitif reel faiz genellikle borçlanmayı ve harcamayı frenler, tasarrufu özendirir; negatif reel faiz ise tersi yönde etki eder. Bu etkiler zaman alır ve her zaman aynı güçte görülmez; ayrıntıları faiz değişince ne olduğunu anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Reel faizin pozitif olması, tek başına para politikasının sıkı olduğunu göstermez. Ekonomistler bunu, ekonomiyi ne hızlandıran ne de yavaşlatan nötr faiz ile karşılaştırır; ancak nötr faiz doğrudan gözlenemez, yalnızca tahmin edilebilir.

Sitedeki reel faiz tablosu

Reel faiz tablosu, her ekonomi için politika faizinden açıklanmış son yıllık tüketici enflasyonunu çıkarır. Yani geriye dönük bir ölçüdür ve basit fark yöntemiyle hesaplanır: kaba bir göstergedir, ama her ekonomiye aynı yöntemi uygular.

• Faiz: her merkez bankasının güncel politika faizi (ECB için mevduat kolaylığı faizi). Fed tek bir oran değil bir hedef aralık açıkladığı için aralığın orta noktası kullanılır.
• Enflasyon: tüketici fiyatlarındaki yıllık artış; her ekonomi için açıklanmış en son rakam.
• Zamanlama: enflasyon rakamı geçmiş bir döneme, çoğunlukla bir önceki aya aittir ve dönem kapandıktan birkaç gün ile birkaç hafta içinde açıklanır. Faiz bugünün, enflasyon geçmişin rakamıdır. Tablodaki değer hem faiz kararıyla hem de yeni enflasyon verisiyle değişir.

Haberlerde ya da merkez bankası açıklamalarında geçen reel faiz, beklenen enflasyonla ya da başka bir enflasyon ölçüsüyle hesaplandığında tablodakinden farklı çıkabilir.

Tablonun sınırları

• Mevduat ve kredi faizi, politika faizi değildir. Bankaların uyguladığı faizler vadeye, tutara ve riske göre politika faizinin altında ya da üstünde olabilir.
• Vergi ve masraflar hesaba katılmaz. Faiz gelirinden alınan vergiler (örneğin mevduattaki stopaj) ve kredi masrafları, elde kalan ya da ödenen tutarı değiştirir.
• Tek bir enflasyon ölçüsü yoktur. Manşet enflasyon sepetin tamamını kapsar; çekirdek enflasyon enerji ve gıda gibi oynak kalemleri dışarıda bırakır ve tanımı ülkeden ülkeye değişir. Merkez bankasının hedeflediği ölçü de farklı olabilir: Fed'in %2 hedefi, kişisel tüketim harcamaları (PCE) fiyat endeksine göre tanımlanır.

Yazıda geçen terimlerin kısa tanımlarını sözlükte bulabilirsiniz.